Η ίδρυση Ν.Π.Δ.Δ. Ψυχολόγων σηματοδοτεί μια ιστορική στροφή για τον κλάδο. Ο Πρόεδρος της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρίας (ΕΛΨΕ), Νίκος Μακρής, αναλύει πώς η μετάβαση από την πολιτική βούληση στη θεσμική υλοποίηση θωρακίζει το επάγγελμα. Με άξονες τη δεοντολογία, το δημόσιο μητρώο και τη διαφάνεια, εξηγεί γιατί αυτή η μεταρρύθμιση αποτελεί τη μέγιστη εγγύηση για την προστασία των πολιτών και την αξιοπιστία της επιστήμης.
Για να έχουμε μια καθαρή εικόνα της αφετηρίας μας, θα θέλατε να μας περιγράψετε συνοπτικά τους βασικούς πυλώνες της πρότασης που έχετε καταθέσει στο Υπουργείο; Ποια είναι τα 2-3 κεντρικά σημεία που θεωρείτε ότι θα αλλάξουν ριζικά το τοπίο της Ψυχολογίας στην Ελλάδα με την ίδρυση του Ν.Π.Δ.Δ.;
Στην προηγούμενη συνέντευξή μας είχαμε περιγράψει μια συγκροτημένη πρόταση, η οποία είχε ήδη κατατεθεί στο Υπουργείο. Σήμερα βρισκόμαστε σε ένα επόμενο στάδιο αυτής της διαδικασίας, καθώς η ίδρυση Ν.Π.Δ.Δ. Ψυχολόγων έχει πλέον λάβει την έγκριση του Υπουργικού Συμβουλίου. Αυτό μετατοπίζει τη συζήτηση από την κατάθεση της πρότασης στη θεσμική της υλοποίηση και στις εγγυήσεις που τη συνοδεύουν.
Αν έπρεπε να συνοψίσω τους βασικούς πυλώνες της πρότασης σε δύο -τρία σημεία που μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά το τοπίο της Ψυχολογίας στην Ελλάδα, θα στεκόμουν στα εξής:
Πρώτον, η ίδρυση του Ν.Π.Δ.Δ. συνιστά την πλήρη θεσμοθέτηση του επαγγέλματος του ψυχολόγου. Για πρώτη φορά διαμορφώνεται ένα ενιαίο, δημόσιο και θεσμικά κατοχυρωμένο πλαίσιο άσκησης του επαγγέλματος, με σαφείς κανόνες, δικαιώματα και υποχρεώσεις. Αυτό ενισχύει τη διαφάνεια, την αξιοπιστία και την προστασία του δημοσίου συμφέροντος.
Δεύτερον, θεσμοθετείται ένας σταθερός μηχανισμός δεοντολογίας, λογοδοσίας και επαγγελματικής ευθύνης με δημόσιο χαρακτήρα. Ζητήματα που μέχρι σήμερα αντιμετωπίζονταν αποσπασματικά ή άτυπα αποκτούν σαφείς διαδικασίες, ενιαία κριτήρια και θεσμικές εγγυήσεις ποιότητας, προς όφελος τόσο των επαγγελματιών όσο και των πολιτών.
Τρίτον, αλλά εξίσου σημαντικό, αναβαθμίζεται ο ρόλος της επαγγελματικής κοινότητας των ψυχολόγων στον διάλογο με την Πολιτεία, σε πλήρη σύνδεση με την επιστημονική γνώση της Ψυχολογίας.
Η θεσμοθέτηση του επαγγέλματος των ψυχολόγων μέσω ενός δημόσιου φορέα διασφαλίζει ένα ενιαίο και θεσμικά ολοκληρωμένο πλαίσιο άσκησης του επαγγέλματος. Με τον τρόπο αυτό, ο θεσμικός λόγος στη χάραξη πολιτικών για την ψυχική υγεία εδράζεται στην επιστημονική τεκμηρίωση, χωρίς σύγχυση ρόλων και χωρίς αποσύνδεση της επαγγελματικής πρακτικής από την επιστήμη.
Από τη στιγμή που η πρόταση βρίσκεται στα χέρια του Υπουργείου, ποια είναι η αίσθηση που έχετε για τις προθέσεις της πολιτείας; Υπάρχει η πολιτική βούληση να προχωρήσει το θέμα άμεσα στη δημόσια διαβούλευση ή διακρίνετε κάποια σημεία που χρήζουν περαιτέρω διευκρινίσεων από πλευράς σας;
Το γεγονός ότι η πρόταση έχει ήδη λάβει την έγκριση του Υπουργικού Συμβουλίου αποτελεί από μόνο του σαφή ένδειξη πολιτικής βούλησης. Δεν μιλάμε πλέον για μια άτυπη συζήτηση ή για μια ιδέα υπό εξέταση, αλλά για μια θεσμική επιλογή της Πολιτείας που έχει περάσει από το ανώτατο κυβερνητικό επίπεδο.
Παράλληλα, από τις επαφές και τον δημόσιο διάλογο προκύπτει ότι η ανάγκη πλήρους θεσμοθέτησης του επαγγέλματος του/της ψυχολόγου αναγνωρίζεται σε ευρύτερο πολιτικό επίπεδο, γεγονός που προσδίδει στη διαδικασία χαρακτηριστικά θεσμικής ωρίμανσης και όχι συγκυριακής ή κομματικής επιλογής.
Πρόσφατες θεσμικές πρωτοβουλίες, όπως η έγκριση του παρατηρητηρίου για την ψυχοθεραπεία από το Υπουργικό Συμβούλιο, δείχνουν ότι το Υπουργείο Υγείας αντιμετωπίζει συνολικά και με σοβαρότητα την ανάγκη οργάνωσης του πεδίου της ψυχικής υγείας. Σε αυτό το πλαίσιο, η θεσμοθέτηση του Ν.Π.Δ.Δ. των ψυχολόγων αποτελεί το αναγκαίο γενικό θεσμικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούν να αρθρωθούν επιμέρους ρυθμίσεις. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η ταχύτητα για την ταχύτητα, αλλά μια δημόσια διαβούλευση ουσίας, που θα οδηγήσει σε ένα θεσμικό πλαίσιο σαφές, λειτουργικό και ανθεκτικό στον χρόνο.
Ως θεσμικός και επιστημονικός φορέας, η ΕΛΨΕ έχει καταθέσει μια ολοκληρωμένη πρόταση και παραμένει διαθέσιμη για κάθε αναγκαία διευκρίνιση ή τεκμηρίωση, στο πλαίσιο της μετάβασης από την πολιτική απόφαση στη νομοθετική υλοποίηση.
Αναφερθήκατε στην ανάγκη υπέρβασης παλιών διαφωνιών που εμπόδιζαν τη ρύθμιση του επαγγέλματος. Με δεδομένο ότι ο στόχος είναι κοινός για όλους, ποιες πρωτοβουλίες σκοπεύετε να πάρετε ώστε να διασφαλιστεί η μέγιστη δυνατή συσπείρωση των ψυχολόγων γύρω από το Ν.Π.Δ.Δ., προωθώντας ένα κλίμα ενότητας και συνεργασίας για το καλό του κλάδου;
Όταν στην προηγούμενη συνέντευξή μου αναφέρθηκα στην ανάγκη υπέρβασης παλιών διαφωνιών, δεν το έκανα για να αναμοχλεύσω αντιπαραθέσεις, αλλά για να υπογραμμίσω μια πραγματικότητα: ότι η απουσία θεσμικού πλαισίου συχνά οδηγεί τις διαφορές να εκφράζονται άτυπα και συγκρουσιακά.
Η ίδρυση του Ν.Π.Δ.Δ. δεν προϋποθέτει απόλυτη ομοφωνία, ούτε την εξαφάνιση των διαφορετικών απόψεων. Αντιθέτως, δημιουργεί ένα κοινό θεσμικό πεδίο μέσα στο οποίο οι διαφωνίες μπορούν να συνυπάρχουν, να εκφράζονται και να επιλύονται με κανόνες και διαδικασίες.
«Η ψυχική υγεία δεν είναι πεδίο ασάφειας, αλλά χώρος θεσμικής σοβαρότητας»
Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να είμαστε απολύτως σαφείς ως προς τους ρόλους. Η ΕΛΨΕ είναι επιστημονικός φορέας και όχι επαγγελματικό όργανο εκπροσώπησης. Δεν της αναλογεί, ούτε θα ήταν θεσμικά ορθό, να αναλάβει πρωτοβουλίες “συσπείρωσης” του επαγγέλματος με την έννοια της ευθυγράμμισης.
Οι πρωτοβουλίες που μας ενδιαφέρουν αφορούν τον θεσμικό και επιστημονικό μας ρόλο: θεσμική ενημέρωση, ανοικτό και τεκμηριωμένο διάλογο, συμβολή στη δημόσια διαβούλευση και σαφή οριοθέτηση ρόλων. Ακριβώς αυτή η σαφήνεια είναι που διευκολύνει, και δεν εμποδίζει, ένα κλίμα συνεργασίας.
Όταν κάθε θεσμός λειτουργεί μέσα στα όριά του, χωρίς να υποκαθιστά άλλους, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για εμπιστοσύνη και ουσιαστικό διάλογο στο σύνολο του κλάδου. Σε αυτό το πνεύμα, το Ν.Π.Δ.Δ. μπορεί να λειτουργήσει ως κοινό σημείο αναφοράς για το σύνολο των επαγγελματιών ψυχολόγων, ακόμη και μέσα από διαφορετικές οπτικές, κάτι που αποτελεί ένδειξη θεσμικής ωριμότητας και όχι αδυναμίας.
Το Ν.Π.Δ.Δ. είναι ο χώρος μέσα στον οποίο θα οργανωθεί θεσμικά το επάγγελμα. Η συμβολή της ΕΛΨΕ είναι να διασφαλίσει ότι αυτή η θεσμική λύση θα συνομιλεί διαρκώς με την επιστημονική γνώση της Ψυχολογίας, και όχι να λειτουργήσει ως μηχανισμός επαγγελματικής κινητοποίησης
Παρατηρείται συχνά το φαινόμενο οι πολίτες να δυσκολεύονται να διακρίνουν ποιος είναι ο κατάλληλος επαγγελματίας για τις ανάγκες τους, μέσα σε ένα περιβάλλον όπου ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιεί ασαφείς τίτλους. Πώς η ίδρυση ενός Ν.Π.Δ.Δ. και η τήρηση ενός επίσημου, δημόσιου Μητρώου θα βοηθήσει τον πολίτη να νιώθει ασφαλής και σίγουρος για την επιλογή του;
Το πρόβλημα που περιγράφετε είναι απολύτως πραγματικό και αφορά πρωτίστως τον πολίτη. Σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, ο καθένας μπορεί να χρησιμοποιεί τίτλους που ακούγονται επιστημονικοί ή θεραπευτικοί, χωρίς να είναι πάντοτε σαφές τι ακριβώς αντιστοιχεί σε πιστοποιημένη εκπαίδευση και νόμιμη άσκηση επαγγέλματος.
Η ίδρυση του Ν.Π.Δ.Δ. και η τήρηση ενός επίσημου, δημόσιου Μητρώου αλλάζουν ριζικά αυτή την εικόνα. Για πρώτη φορά, ο πολίτης θα μπορεί με απλό και διαφανή τρόπο να γνωρίζει ποιος είναι νόμιμα εγγεγραμμένος, ποια είναι τα επαγγελματικά του δικαιώματα και ποιο πλαίσιο δεοντολογίας τον δεσμεύει. Το Μητρώο δεν λειτουργεί μόνο ως κατάλογος επαγγελματιών, αλλά ως εγγύηση ποιότητας και ευθύνης. Σηματοδοτεί ότι ο επαγγελματίας πληροί συγκεκριμένα, ενιαία κριτήρια εκπαίδευσης, ότι υπόκειται σε κανόνες δεοντολογίας και ότι υπάρχει θεσμικός μηχανισμός λογοδοσίας σε περίπτωση παραβίασής τους.
Με αυτόν τον τρόπο, η επιλογή του ψυχολόγου παύει να βασίζεται στην ασάφεια ή στην προσωπική εντύπωση και στηρίζεται σε θεσμική διαφάνεια. Αυτό ενισχύει την ασφάλεια του πολίτη, την εμπιστοσύνη στη σχέση επαγγελματία – ωφελούμενου και, τελικά, την ίδια την αξιοπιστία του πεδίου της ψυχικής υγείας
Ποιο είναι το feedback που λαμβάνετε μέχρι στιγμής από την ευρύτερη κοινότητα των ψυχολόγων; Διακρίνετε μια αυξανόμενη δυναμική ή ωριμότητα στον κλάδο να αποδεχθεί και να στηρίξει αυτή την αλλαγή, και πώς σκοπεύετε να πείσετε και τους πιο επιφυλακτικούς συναδέλφους για την αναγκαιότητα αυτού του βήματος;
Το feedback που λαμβάνουμε είναι πολυφωνικό, όπως αναμενόταν σε έναν μεγάλο και ετερογενή κλάδο. Έναν κλάδο που περιλαμβάνει διαφορετικά πεδία άσκησης, επαγγελματικές διαδρομές και εργασιακές πραγματικότητες. Παρ’ όλα αυτά, διακρίνεται μια σαφής μετατόπιση σε σχέση με το παρελθόν: όλο και περισσότεροι επαγγελματίες ψυχολόγοι αναγνωρίζουν ότι η απουσία πλήρους θεσμικού πλαισίου δεν είναι πλέον βιώσιμη ούτε για το επάγγελμα ούτε για την κοινωνία.
Δεν θα μιλούσα για καθολική συναίνεση, αλλά για αυξανόμενη θεσμική ωριμότητα. Η συζήτηση δεν γίνεται πια στο αν χρειάζεται ρύθμιση, αλλά στο πώς αυτή πρέπει να γίνει, με ποιες εγγυήσεις και με ποια ισορροπία δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Όσο για τους πιο επιφυλακτικούς επαγγελματίες ψυχολόγους, δεν θεωρώ ότι «πρέπει να πειστούν» με την έννοια της ευθυγράμμισης. Αυτό που χρειάζεται είναι διαφάνεια και καθαροί όροι: σαφής οριοθέτηση του τι είναι το Ν.Π.Δ.Δ. και τι δεν είναι, ποιους αφορά, ποια προβλήματα έρχεται να επιλύσει και ποιες ασφαλιστικές δικλίδες ενσωματώνει.
Η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται με διαβεβαιώσεις, αλλά με θεσμική σαφήνεια. Όσο γίνεται ξεκάθαρο ότι το Ν.Π.Δ.Δ. δεν περιορίζει την επιστημονική ελευθερία, δεν υποκαθιστά την επιστημονική κοινότητα και δεν λειτουργεί αυθαίρετα, τόσο η συζήτηση μετατοπίζεται από τον φόβο στην ουσία. Σε αυτό το επίπεδο, η ωριμότητα του κλάδου δεν μετριέται από την απουσία επιφυλάξεων, αλλά από την ικανότητα να συζητά θεσμικά μια αλλαγή που αφορά το συλλογικό του μέλλον.
Μέχρι να ολοκληρωθεί η νομοθετική διαδικασία, γίνονται από την πλευρά σας κάποιες προκαταρκτικές ενέργειες (π.χ. ενημερωτικές δράσεις, συναντήσεις, πρότυπα δεοντολογίας) που μπορούν να επικοινωνηθούν ήδη στο κοινό; Πώς εργάζεστε τώρα ώστε να χτιστεί η εμπιστοσύνη των πολιτών απέναντι στις υπηρεσίες που προσφέρει ο Έλληνας ψυχολόγος;
Σε αυτή τη φάση είναι σημαντικό να είμαστε απολύτως ξεκάθαροι. Μέχρι να ολοκληρωθεί η νομοθετική διαδικασία, δεν προχωρούμε σε ενέργειες που θα μπορούσαν να εκληφθούν ως προκαταβολική εφαρμογή ενός θεσμικού πλαισίου. Η στάση αυτή δεν είναι αδράνεια, αλλά θεσμική υπευθυνότητα και σεβασμός στη θεσμική ακολουθία.
Ο ρόλος της ΕΛΨΕ παραμένει σαφώς επιστημονικός: συμβολή στον δημόσιο διάλογο, επιστημονική τεκμηρίωση και σαφήνεια λόγου. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΛΨΕ εργάζεται στην επικαιροποίηση και συστηματοποίηση του κώδικα δεοντολογίας της Ψυχολογίας, βασισμένου στον ήδη υπάρχοντα ελληνικό κώδικα και σε διεθνώς αναγνωρισμένες αρχές, καθώς και στην επεξεργασία ενός πλαισίου επιστημονικής και ερευνητικής δεοντολογίας που αφορά την έρευνα και την επιστημονική πρακτική.
Οι εργασίες αυτές δεν έχουν κανονιστικό ή ρυθμιστικό χαρακτήρα και δεν προλαμβάνουν τον ρόλο του Ν.Π.Δ.Δ., αλλά ενισχύουν το επιστημονικό και δεοντολογικό υπόβαθρο της Ψυχολογίας. Η δεοντολογία, ως επιστημονικό και αξιακό πλαίσιο, λειτουργεί ως θεμέλιο για τη θεσμική του συγκρότηση.
Σε αυτή τη μεταβατική φάση, η δουλειά μας είναι να συμβάλουμε ώστε ο πολίτης να γνωρίζει τι μπορεί να περιμένει από έναν ψυχολόγο σήμερα και ποιο είναι το πλαίσιο ευθύνης που τον δεσμεύει. Αυτό αποτελεί την καλύτερη προετοιμασία για την ομαλή μετάβαση στο νέο θεσμικό καθεστώς.
Κλείνοντας, αν υποθέσουμε ότι το Ν.Π.Δ.Δ. ξεκινά τη λειτουργία του εντός του επόμενου έτους, ποια θα είναι η πρώτη μεγάλη νίκη που θα θέλατε να καταγράψει ο φορέας αυτός για την ελληνική κοινωνία και την επιστήμη της Ψυχολογίας;
Αν έπρεπε να μιλήσω για μία πρώτη, ουσιαστική νίκη του Ν.Π.Δ.Δ., αυτή θα ήταν η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, τόσο του κοινωνικού συνόλου απέναντι στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όσο και της ίδιας της Ψυχολογίας απέναντι στον θεσμικό της ρόλο.
Για την ελληνική κοινωνία, αυτό σημαίνει κάτι πολύ απλό αλλά κρίσιμο: να γνωρίζει ότι όταν απευθύνεται σε έναν ψυχολόγο, απευθύνεται σε έναν θεσμικά κατοχυρωμένο επαγγελματία, με σαφή εκπαίδευση, δεοντολογικές υποχρεώσεις και λογοδοσία. Για την επιστήμη της Ψυχολογίας, η πρώτη μεγάλη νίκη θα είναι η θεσμική της ωρίμανση.
Ένα πλαίσιο όπου η επιστημονική γνώση, η επαγγελματική πρακτική και η κοινωνική ευθύνη συνδέονται με σαφείς ρόλους και χωρίς σύγχυση. Αν το Ν.Π.Δ.Δ. πετύχει να καταστήσει αυτονόητο ότι η ψυχική υγεία δεν είναι πεδίο ασάφειας, αλλά χώρος θεσμικής σοβαρότητας, επιστημονικής τεκμηρίωσης και κοινωνικής εμπιστοσύνης, τότε θα έχει πετύχει τον πιο ουσιαστικό του στόχο.
Επιμέλεια Συνέντευξης: PsychologyNow.gr
