Παρουσία των 11 πιο γνωστών Συνταγματολόγων της Ελλάδας, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ως επικεφαλής του ΚΥΚΛΟΥ ΙΔΕΩΝ, διοργάνωσε την πρώτη δημόσια διαβούλευση για την Αναθεώρηση του Συντάγματος που πριν λίγες μόλις ημέρες άνοιξε με μήνυμα του ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ως αρχηγός της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, καλώντας όλους να τοποθετηθούν, κόμματα, Βουλευτές και κοινωνικούς φορείς. Ανάμεσα τους, ως Εισηγητής της πλειοψηφίας, ο Βουλευτής Ροδόπης της Νέας Δημοκρατίας και Καθηγητής Νομικής του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου Δρ. Ευριπίδης Στ. Στυλιανίδης, είχε τον πρώτο λόγο. Ο προεδρεύων Ε. Βενιζέλος του ζήτησε, σε τρεις κύκλους, να θέσει επίμαχα ζητήματα προκαλώντας τη συζήτηση, από την οποία δεν έλειψαν οι πολιτικές και οι θεσμικές αντιπαραθέσεις. Σε αυτό όμως δεν παρασύρθηκε ο έμπειρος Θρακιώτης πολιτικός, δηλώνοντας ξεκάθαρα:
«Προσήλθα σε αυτή την ενδιαφέρουσα συζήτηση με αυτιά ανοιχτά σε καινοτόμες θεσμικές προτάσεις, χωρίς όμως την παραμικρή διάθεση να παρασυρθώ σε μικροκομματικές αντιπαραθέσεις. Θα μπορούσα να απαντήσω αποστομωτικά σε όσους επιτέθηκαν στην κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό. Δε θα το κάνω όμως, διότι πιστεύω ότι στο στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης αυτό που απαιτείται είναι η θεσμική λογική για το σχεδιασμό της Ελληνικής Πολιτείας του Μέλλοντος….».
Με τις τοποθετήσεις του ο Εισηγητής της πλειοψηφίας άνοιξε τους τρεις κύκλους των τοποθετήσεων τονίζοντας τα εξής:
«΄Α ΚΥΚΛΟΣ»
Ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ως επικεφαλής της κυβερνητικής πλειοψηφίας, όπως είχε προεκλογικά δεσμευτεί, έδωσε το σήμα έναρξης μιας εσωτερικής, αλλά παράλληλα και μιας δημόσιας διαβούλευσης για την Αναθεώρηση του Συντάγματος, ενόψει της μετεξέλιξης της παρούσας Βουλής σε Προτείνουσα Βουλή. Η ενδεικτική αναφορά του σε κάποια άρθρα εκδηλώνει την πρόθεση για μια ευρεία και γενναία αναθεώρηση, εφόσον κριθεί κάτι τέτοιο αναγκαίο. Παράλληλα, προκαλεί και προσκαλεί τις πολιτικές δυνάμεις, τους θεσμικούς φορείς, τους κοινωνικούς εταίρους, τους ειδικούς επιστήμονες να καταθέσουν τις απόψεις, τις ιδέες και τις προτάσεις τους, ενόψει της μετάβασης σε μια νέα εποχή, όπως προδίδει η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και το εξαιρετικά απρόβλεπτο διεθνές περιβάλλον. Επελέγη αυτή η στιγμή για την εκκίνηση αυτής της διαδικασίας, ώστε να υπάρχει επαρκής χρόνος περισυλλογής και συζήτησης, ώστε να καταλήξουμε με νηφαλιότητα και ευθύνη στο τι πρέπει να αλλάξει και τι όχι.
Είναι ξεκάθαρο ότι η Αναθεωρητική Διαδικασία είναι μια αμιγώς Κοινοβουλευτική Διαδικασία, όπου δεν αντιπαρατίθενται Κυβέρνηση και Αντιπολίτευση, αλλά δοκιμάζεται η ωριμότητα όλου του πολιτικού συστήματος και η δυνατότητα του να διαλέγεται υπεύθυνα, νηφάλια και επιστημονικά τεκμηριωμένα και να δημιουργεί συνθέσεις και συναινέσεις. Επίσης δοκιμάζεται η δυνατότητα των πολιτικών κομμάτων και των Βουλευτών να παρουσιάσουν καινοτόμες ιδέες και έξυπνες προτάσεις για την Ελλάδα του μέλλοντος.
Το Ελληνικό Σύνταγμα είναι αυστηρό, αλλά ανοιχτό. Αυστηρό, διότι προστατεύει αξίες που αποτελούν το σκληρό πυρήνα της εθνικής πολιτιστικής μας ταυτότητας, αλλά ανοιχτό διότι έχει την ευελιξία προσαρμογής στις επιστημονικές, τεχνολογικές και διεθνοπολιτικές εξελίξεις (άρθρο 28). Αντιστέκεται στο φαινόμενο του Mcdonaldization, δηλαδή της «ομογενοποίησης- κλωνοποίησης» των πολιτισμών. Την ίδια στιγμή όμως παρακολουθεί τις εξελίξεις και προσαρμόζεται σε αυτές, ώστε να μην οδηγηθούμε σε θραύση του θεσμικού πλαισίου. Η ανθεκτικότητα του δοκιμάστηκε με επιτυχία κατά την τελευταία οικονομική κρίση των μνημονίων και στη συνέχεια κατά την υγειονομική κρίση της πανδημίας του Covid 19, όπου το «Καθεστώς Εξαίρεσης» λειτούργησε με επιτυχία.
Ένα νέο δεδομένο στην αναθεωρητική διαδικασία που δεν μπορούμε πλέον να παραγνωρίσουμε, είναι ότι μετά το 1980, που η Ελλάδα εντάχθηκε στην ΕΟΚ και πολύ πιο έντονα σήμερα, διαμορφώνεται δυναμικά ένα νέο διεθνές πλαίσιο, μια παράλληλη με την εθνική, διεθνής έννομη τάξη, εξίσου ισχυρή με το Σύνταγμα και απόλυτα παρεμβατική στην εσωτερική έννομη τάξη. Αυτή πηγάζει από το πρωτογενές και το παράγωγο Ευρωπαϊκό δίκαιο και τη σχετική Νομολογία του ΔΕΕ (Ευρωπαϊκός Κανονισμός Προσωπικών Δεδομένων, AI ACT, βασικός μέτοχος, Μη Κρατικά Πανεπιστήμια), από την ΕΣΔΑ και τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ, από διμερείς, πολυμερείς και διεθνείς συμβάσεις που έχει κυρώσει η Ελλάδα (Σύμβαση Πλαίσιο για την ΤΝ, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου). Η όποια αναθεωρητική πρωτοβουλία πρέπει να εναρμονίζει έξυπνα το Εθνικό Σύνταγμα με τη διεθνή έννομη τάξη, χωρίς βέβαια να αλλοιώνει το σκληρό αξιακό του πυρήνα, ώστε να αποφευχθεί η θραύση του εθνικού θεσμικού πλαισίου και η διεθνής απομόνωση της Ελλάδας.
Η αναθεωρητική συζήτηση που τώρα ξεκινά στην Προτείνουσα Βουλή, έχει ως αποκλειστικό στόχο να επισημάνει διατάξεις που πρέπει να συμπληρωθούν, να αναθεωρηθούν, να καταργηθούν ή και να θεσπιστούν για πρώτη φορά. Τώρα θα αποφασιστεί τι πρέπει να αλλάξουμε, αλλά όχι πώς θα το αλλάξουμε. Το περιεχόμενο είναι το διακύβευμα της Αναθεωρητικής Βουλής που θα προκύψει μετά τις εκλογές από νέο συσχετισμό δυνάμεων και απαιτεί συνθέσεις και συναινέσεις. Η επιτυχία επομένως του παρόντος εγχειρήματος είναι η Επιτροπή Αναθεώρησης της Προτείνουσας Βουλής να καταφέρει να αρθεί πάνω από τις τρέχουσες μικροκομματικές και διαχειριστικές αντιπαραθέσεις και να αποφασίσει το νέο καταστατικό χάρτη της Χώρας με το βλέμμα στραμμένο όχι στις επόμενες εκλογές, αλλά στις επόμενες γενιές.
Επιβεβαίωση του ότι μπορεί να επιτευχθεί Υπέρβαση του τρέχοντος πολωτικού πολιτικού κλίματος, αποτελεί η επιτυχία της προηγούμενης Αναθεωρητικής Διαδικασίας του 2019 που είχα την τιμή να τη συντονίσω ως Πρόεδρος της Επιτροπής στην Αναθεωρητική Βουλή. Ξεκινήσαμε από 154 διαφωνίες στην Προτείνουσα Βουλή από τις οποίες μεταβιβάστηκαν οι 49 στην Αναθεωρητική και πετύχαμε σε ενάμιση μήνα έντονων συζητήσεων 8+1 Συμφωνίες για σημαντικές αλλαγές που οι περισσότερες δοκιμάστηκαν με επιτυχία στην πράξη. Οι 8 επιτεύχθηκαν στην Επιτροπή Αναθεώρησης και η 1 στην Ολομέλεια, διότι ο διάλογος έμεινε ανοιχτός μέχρι και την τελευταία στιγμή με τους Βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας τουλάχιστον να ψηφίζουν κατά συνείδηση.
Σε αυτή τη διαδικασία κυρίες και κύριοι συνάδελφοι είναι σημαντικός για μένα ο ρόλος που καλείστε να διαδραματίσετε εσείς με το κύρος, την εμπειρία και τη γνώση του ειδικού. Γι’ αυτό και ευχαριστώ από καρδιάς τον Καθηγητή και Πρόεδρο Βαγγέλη Βενιζέλο που με τη σημερινή του πρωτοβουλία ανοίγει αυτή τη γέφυρα επικοινωνίας.
«Β´ ΚΥΚΛΟΣ»
Έχοντας αναλάβει και επίσημα την ευθύνη του Εισηγητή της Πλειοψηφίας, πιστεύω ότι δεν θα ήταν σωστό να προκαταλάβω τα συμπεράσματα της εσωτερικής ή της δημόσιας διαβούλευσης, δεσμεύοντας τη θέση της πλειοψηφίας. Άλλωστε εδώ ήλθα περισσότερο να ακούσω τις πολύ ενδιαφέρουσες τοποθετήσεις σας, για να τις μεταφέρω στους συναδέλφους μου. Επομένως ξεκαθαρίζω, ότι σε ορισμένα θέματα θα εκφράσω τις προσωπικές μου θέσεις με βάση τις τεχνικές οδηγίες που μας έδωσε ο συντονιστής της σημερινής σύναξης.
Πιστεύω ότι έχουμε χρέος μετά τη ριζική, εκτενή και σε πολλά θέματα διορατική αναθεώρηση του 2001, τη σχεδόν μονοθεματική και διορθωτική αναθεώρηση του 2007 (επαγγελματικό ασυμβίβαστο Βουλευτή-άρθρο 16) και τη λειτουργική αναθεώρηση του 2019, να μην προσχωρήσουμε σε ένα ιδιότυπο συνταγματικό λαϊκισμό. Η θεσμική λογική και η νηφάλια μετεξέλιξη της σύγχρονης Ελληνικής Πολιτείας δεν πρέπει να αφήσουμε να διαμορφωθεί από δημοσκοπικές αναλύσεις και ακραίες προσεγγίσεις που μπορεί εφήμερα να ικανοποιούν το λαϊκό αίσθημα ή τη δημοσιογραφική επιδίωξη της τηλεθέαση, αλλά μεσομακροπρόθεσμα καταστρέφουν τη βασική αρχή της δημοκρατίας μας, την Αρχή των Ελέγχων και των Ισορροπιών (Checks and Balances)
Γίνομαι συγκεκριμένος σε σχέση με τις υποδείξεις του προέδρου και ακολουθώ στο σχόλιο μου την ίδια σειρά:
- Προς ποια κατεύθυνση πρέπει να αλλάξει το άρθρο 86; Σαφώς και πρέπει να το επαναξιολογήσουμε. Έχουμε χρέος να ισορροπήσουμε από τη μια ανάμεσα στην απόλυτη ατιμωρησία των πολιτικών που γεννά την αλαζονεία της εξουσίας και την απέχθεια στους πολίτες για τα κοινά, κατάσταση που ενισχύει τους ακτιβισμούς και τα άκρα και από την άλλη στην απόλυτη τιμωρητικότητα που οδηγεί εύκολα, όπως δείχνει η ιστορία μας, στην ποινικοποίησης της πολιτικής ζωής, στη συκοφάντηση των αντιπάλων, στην έξαρση των πολιτικών παθών και μερικές φορές στην παράδοση ευσυνείδητων πολιτικών ως βορά στα διαπλεκόμενα συμφέροντα. Είναι σαφές ότι πρέπει να ενισχυθεί ο έλεγχος της δικαστικής εξουσίας. Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα, ότι θα ακυρωθεί πλήρως η ασπίδα του κοινοβουλίου;;; Ο Υπουργός που παίρνει αποφάσεις και λύνει προβλήματα είναι συνήθως αυτός που εκτίθεται σε κινδύνους. Αυτός που δεν υπογράφει, όχι μόνο δεν κινδυνεύει, αλλά συνήθως είναι και πιο δημοφιλής. Το κόστος όμως των Μη Αποφάσεων στην Ελλάδα είναι τριπλάσιο από το κόστος των κακών αποφάσεων.
- Το άρθρο 16 για το κρατικό μονοπώλιο στην Ανώτατη Εκπαίδευση καθιστά πλέον την Ελλάδα διεθνή νησίδα εκπαιδευτικής απομόνωσης και πρωταθλήτρια εξόριστων επιστημόνων. Η Ευρωπαϊκή και Εθνική Νομολογία για τα Παραρτήματα Ξένων Πανεπιστημίων σε συνδυασμό με την πρόσφατη νομοθέτηση, εναρμονίζει μερικώς την κατάσταση με τη ευρωπαϊκή έννομη τάξη και περνά τον έλεγχο ποιότητας των ξένων παραρτημάτων με δικαιόχρηση από τα μητρικά Πανεπιστήμια στο Υπουργείο Παιδείας και την Ανεξάρτητη Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης. Η αλλαγή στο άρθρο 16 Σ. θα διευρύνει την ελευθερία επιλογής των Ελλήνων μαθητών, θα επιτρέψει σε ελληνικά ιδρύματα ή κεφάλαια να επενδύσουν στην ανώτατη εκπαίδευση, θα επαναφέρει την Ελλάδα μαζί με τα Δημόσια Πανεπιστήμια στην διεθνή εκπαιδευτική αγορά των 30 δις δολαρίων ετησίως δημιουργώντας νέα πηγή για το ΑΕΠ και θα διασφαλίσει σε εθνικό επίπεδο το έλεγχο ποιότητας, καθιστώντας την Ελλάδα σημαντικό διεθνές εκπαιδευτικό κέντρο. Έχει δηλαδή έναν επείγοντα χαρακτήρα.
- Για το άρθρο 90 παρ. 5 είναι βέβαιο ότι χρειάζεται πιο ουσιαστική συμμετοχή των δικαστών στην επιλογή της ηγεσίας των Ανωτάτων Δικαστηρίων και μια πρόσθετη θωράκιση της ανεξαρτησίας τους. Προσωπικά όμως πιστεύω ότι καμία εξουσία δεν μπορεί να είναι απόλυτη και αυτεξούσια, διότι αυτό θα τίναζε στον αέρα την Αρχή των Ελέγχων και των Ισορροπιών. Όπως η κυβέρνηση λογοδοτεί στη Βουλή και η Βουλή λογοδοτεί στο Λαό, έτσι θα πρέπει και η Δικαιοσύνη να λογοδοτεί κάπου χωρίς όμως αυτό να επηρεάζει την επί της ουσίας κρίση της. Εδώ θα μου επιτρέψετε θα θέσω και κάποια ζητήματα προς προβληματισμό πχ πως βλέπετε το Θεσμό του Μισθοδικείου, πώς σχολιάζετε το γεγονός ότι τα ΠΟΘΕΝ ΕΣΧΕΣ των δικαστών δεν δημοσιοποιούνται, πώς αντιμετωπίζετε το ενδεχόμενο ενός ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ με συγκεκριμένες αρμοδιότητες και σύνθεση που δεν θα αποτελείται μόνο από δικαστές αλλά και από άλλες προσωπικότητες;;;
- Ως προς το 103 παρ. 4 πιστεύω ότι η επανίδρυση του κράτους δεν διατάσσεται. Απαιτεί έξυπνα οργανογράμματα, σαφή καθηκοντολόγια, διαρκή επιμόρφωση, σοβαρή και συνεχή αξιολόγηση με benchmarks, κίνητρα με κριτήρια την αποτελεσματικότητα και το ήθος. Αυτά μπορεί να δίδονται ως κατεύθυνση από το Σύνταγμα, αλλά η υλοποίηση τους εξαρτάται από το νόμο και κυρίως από τη σωστή λειτουργία της διοίκησης.
Η επίτευξη της δημοσιονομικής πειθαρχίας και της διάχυτης ανάπτυξης έχει να κάνει με το Οικονομικό Σύνταγμα. Θα είχε ενδιαφέρον να ακούσουμε την άποψη σας για τους προληπτικούς ελέγχους αντισυνταγματικότητας σε μεγάλα έργα ή επενδύσεις, για τα προαδειοδοτημένα projects που είναι πιο ελκυστικά για ξένους επενδυτές, για τη δυνατότητα ad hoc ελκυστικής και σταθερής φορολόγησης για μεγάλες επενδύσεις που θα ανοίξουν πολλές θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης καθώς και ειδικά κίνητρα για τον πρωτογενή τομέα και την προστασία και την ανάπτυξη της Ελληνικής Περιφέρειας.
«Γ’ ΚΥΚΛΟΣ»
Η συζήτηση για το Σύνταγμα στην Προτείνουσα Βουλή, αξίζει να απλωθεί σε πολλά άρθρα και σε σημαντικά επίκαιρα ή μελλοντικά ζητήματα. Ωστόσο το Συνταγματικό Κείμενο που θα διαμορφωθεί από την Αναθεωρητική Βουλή πρέπει να είναι αφαιρετικό, να μη βουλιάζει στις λεπτομέρειες (δεν καταλαβαίνω το λόγο που κωλύματα και ασυμβίβαστα του Βουλευτή πρέπει να αναφέρονται σε συνταγματικό κείμενο και όχι στο νόμο) και να είναι κατά το δυνατόν διορατικό. Το Σύνταγμα του Μέλλοντος πρέπει να παρακολουθεί τις διεθνοπολιτικές εξελίξεις, την παράλληλα διαμορφούμενη Ευρωπαϊκή και Διεθνή Έννομη Τάξη και Νομολογία και φυσικά την ταχύτατα αναπτυσσόμενη Τεχνολογία.
Κλείνοντας την τοποθέτησή μου εδώ, θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα κατά τη γνώμη μου θεμελιώδες ζήτημα που δεν μπορεί να αγνοήσει αυτή η Αναθεώρηση. Αφορά στην Τεχνητή Νοημοσύνη, τη Συνθετική Βιολογία και τη Ρομποτική που είναι βέβαιο, ότι θα επηρεάσουν καθοριστικά, θετικά ή αρνητικά όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη λειτουργία της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Το 2001 ο Β. Βενιζέλος με τη στήριξη όλων μας, εγώ ήμουν τότε ο νεότερος Βουλευτής της Αναθεωρητικής Επιτροπής και φρέσκος διδάκτορας Συνταγματικού Δικαίου του Πανεπιστημίου του Αμβούργου, πρώιμα αλλά και διορατικά, εισήγαγε ένα νέο δικαίωμα στο άρθρο 5Α που αφορά στην Ισότητα στην πρόσβαση στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Σκεφτείτε η εφαρμογή πόσων συνταγματικών δικαιωμάτων εξαρτήθηκε και εξαρτάται ακόμα από την εφαρμογή αυτού του δικαιώματος, κυρίως μετά την Πανδημία του COVID-19.
Σε μια μελέτη που είχα την ευθύνη της επιμέλειας της και πρόσφατα παρουσιάσαμε με τη ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ για το θέμα, 43 συνάδελφοι από 18 Πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Κύπρου, της Ευρώπης και των ΗΠΑ προτείνουμε ένα «άρθρο – γέφυρα» το 5Β, που θα συμπληρώνει και θα ολοκληρώνει το 5Α. Θα συνδέει και θα εναρμονίζει το Ελληνικό Σύνταγμα με τη Σύμβαση Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Θα υιοθετεί τις βασικές αρχές που πρέπει να διέπουν την «Ηθική ΤΝ» και θα θεσπίζει μια Ανεξάρτητη Αρχή Αναφοράς σύμφωνα και με το AI ACT της ΕΕ. Επιλέγουμε συνειδητά την εναρμόνιση με τη Σύμβαση Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, διότι την έχουν ήδη υπογράψει ΕΕ και ΗΠΑ ως κοινό αξιακό χώρο, κάτι που δεν ισχύει για το AI ACT της ΕΕ, επειδή η διαφοροποίηση μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ για το βαθμό ρύθμισης του ΑΙ είναι πολύ μεγάλη, ενόψει του ανταγωνισμού με την Κίνα. Η ισορροπία μεταξύ της Γεωπολιτικής προσέγγισης των ΗΠΑ και της Πολιτειακής προσέγγισης της ΕΕ είναι βέβαιο ότι θα αποτελέσει θεμελιώδες ζήτημα τα επόμενα χρόνια στο πεδίο των δημοκρατικών συνταγμάτων και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αξίζει πιστεύω τουλάχιστον σε αυτό το άρθρο να επιδείξουμε όλοι ωριμότητα και ισχυρή συναίνεση από την Προτείνουσα Βουλή βγάζοντας την Ελλάδα στην πρωτοπορία υπεράσπισης του Ανθρωποκεντρισμού έναντι ενός επαπειλούμενου Μετά-ανθρωπισμού.
Στο κλείσιμο της εκδήλωσης ο Ευάγγελος Βενιζέλος επαίνεσε τη συλλογική μελέτη για την Τεχνητή Νοημοσύνη που επιμελήθηκε ο καθηγητής Ευριπίδης Στ. Στυλιανίδης και εξέδωσε η ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ και συμφώνησε με την πρόταση που αυτή εισηγείται, με την συγκατάνευση του Νίκου Αλιβιζάτου και άλλων καθηγητών για τη θεσμοθέτηση στο νέο Σύνταγμα ειδικού άρθρου 5Β για την Τεχνητή Νοημοσύνη και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου.
